عباس اقبال آشتيانى

489

تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )

با وجود كبر سن و ضعف و ناتوانى مزاج اين امر خطير را به عهده گرفت و به دستيارى فضلا و خبرگان هر طايفه و ملتى كه در سلطانيه و تبريز مقيم بودند از علماى چينى و تبتى و اويغورى و فرنگى و يهود و غيره به كار تهيهء جامع التواريخ مشغول شد و آن را در سال 710 به انجام رساند . جامع التواريخ رشيدى مطابق نقشهء رشيد الدّين بايستى در چهار جلد مرتب شود : مجلد اول : در تاريخ اقوام مغول از قديم‌ترين ازمنه و شرح طوايف و مساكن هريك و تاريخ اجداد چنگيز خان و اوروغ او تا عهد اولجايتو و اين همان است كه بنام تاريخ غازانى موسوم و در دست است . مجلد دوم : شامل دو باب : باب اول در تاريخ سلطنت اولجايتو تا زمان تأليف جامع التواريخ . باب دوم مشتمل بر دو قسم : قسم اول در دو فصل : فصل اول در مجمل تاريخ انبيا و خلفا و پادشاهان و ساير طبقات مردم از عهد آدم تا زمان تأليف جامع التواريخ . فصل دوم در مفصل تاريخ هر قومى از اقوام عالم . قسم دوم از باب دوم در تاريخ اولجايتو از زمان تأليف جامع التواريخ ببعد كه مورخين ديگر وقايع آن را يادداشت و بر جامع التواريخ ضميمه نمايند . مجلد سوم : در بيان صور اقاليم و مسالك و ممالك . از اين مجلد سوم اثرى باقى نيست ولى دو مجلد ديگر باقيست و بعضى از اجزاء آن بطبع نيز رسيده است . قسمت اساسى و نفيس جامع التواريخ مجلد اول يعنى تاريخ مبارك غازانى است كه كتاب منحصر بفرد تاريخ اقوام و طوايف اوليهء تاتار و اجداد چنگيز خان است حتى جهانگشا نيز به كلى از اين قسمت خالى است . در فتوحات چنگيز و فرزندان او جامع التواريخ تقريبا اختصارى است از جهانگشا ولى در باب تاريخ غازان مخصوصا اصلاحات و ياساهاى او و موارد ديگر جامع التواريخ گنجى است پربها . بعلاوه انشاء آن از جهت روانى و سادگى از نمونه‌هاى بسيار خوب فارسى است . خواجه رشيد الدّين فضل اللّه كه دانشمندى جامع و عارف به السنهء فارسى و عربى و عبرى و تركى و مغولى بوده جميع اوقاتى را كه از مشاغل ديوانى فراغت